Home De voddenraper

De voddenraper

Beeldende kunst prikkelt niet alleen de zintuigen, maar ook de geest. In beelddenken bespreekt een auteur tot welke filosofische reflecties een beeldend werk aanzet.

Door Lisa Doeland op 25 mei 2022

De voddenraper
Cover van Wijsgerig Perspectief nr 2/2022
Wijsgerig Perspectief nr 2/2022 Wijsgerig Perspectief Lees het magazine

‘Iedere dag van doorgaande exponentiële groei brengt het wereldsysteem dichter bij de laatste grenzen aan die groei. Een besluit om niets te doen is een besluit om het risico van de ineenstorting te vergroten’, was te lezen in de conclusie van The Limits to Growth (1972), in Nederland beter bekend als het rapport van de Club van Rome. Met behulp van computermodellen hadden Donella Meadows, haar man Dennis en twee andere aan het Massachusetts Institute of Technology verbonden wetenschappers verschillende scenario’s doorgerekend en die voorspelden weinig goeds. Samenvattend: er bestaat niet zoiets als eindeloze (economische) groei op een eindige planeet, en als we niet snel afrekenen met die ideologie wacht ons een klimaatcatastrofe.

Voddenraper
Heap (2005) van Jim Shaw

We zijn inmiddels vijftig jaar verder en we leven nog. Waren het gewoon doemprofeten, die wetenschappers? ‘Malthusianen met een computer,’ zoals ze soms spottend werden genoemd, die geen rekening hielden met de voortgang van de techniek en de inventiviteit van de mens? Donella en Dennis Meadows waren opvallend expliciet over de beperkte mogelijkheden van de techniek – erop stuiten zouden we, zij het met enige vertraging. Hoewel het rapport in eerste instantie veel weerklank vond, werd de centrale boodschap in de jaren tachtig gesmoord in de valse tegenstelling óf economie, óf ecologie, om nog meer op de achtergrond te raken dankzij idealen als ‘duurzame ontwikkeling’, ‘groene groei’ en ‘circulaire economie’. De groei-ideologie bleek bijzonder hardnekkig en bleek uitstekend samen te gaan met een techno-optimistische inborst: vraagt de ecologische crisis er niet om dat we nóg harder gaan in plaats van op de rem te trappen?

De Amerikaanse journalist Charles C. Mann vatte deze twee posities treffend samen in The Wizard and the Prophet (2018). Waar de profeet de grenzen van de groei ziet opdoemen en pleit voor verlangzaming, moeten we volgens de tovenaar juist versnellen – de mens is een grensverleggend wezen dat het moet hebben van innovatie. Hoewel deze twee figuren diametraal tegenovergestelde opvattingen hebben over wat er in het verschiet ligt, delen ze dat ze zich op de toekomst richten. Ze veronderstellen bovendien allebei dat er een buitenpositie mogelijk is, van waaruit ‘we’ kunnen zien waar we het beste naartoe kunnen gaan. De ecologische crisis vraagt echter om een deemoedigere houding, een bewustzijn van wat antropoloog Anna Tsing onze ‘gedeelde staat van precariteit’ noemt. Dat sommigen nog altijd leven alsof de bomen tot in de hemel groeien, neemt volgens Tsing niet weg dat het (over)leven binnen de ruïnes van het kapitalisme allang begonnen is. Het komt er niet op aan om (met hoop of wanhoop) vooruit te kijken, maar om ons heen.

Ik zou naast de profeet en de tovenaar daarom een derde, minder iconische figuur willen opvoeren: de voddenraper. De voddenraper pakt op wat van de wagen van de geschiedenis is gevallen en probeert daar nog wat van te maken. Deze wat verwaarloosde figuur leent zich niet voor grote verhalen over vooruitgang of verval. De Duitse filosoof Walter Benjamin noemt de voddenraper in zijn – zeer passend – nooit voltooide Passagenwerk uit 1982 (een samenraapsel van fragmenten uit andermans teksten over het Parijs van de negentiende eeuw, aangevuld met bespiegelingen van Benjamin zelf) desalniettemin een moderne held(in). De voddenraper mag dan een precair bestaan leiden, hij of zij is wars van grootse dromen en leeft van dat wat de grote stad uitscheidt en achterlaat. De voddenraper strijkt de voortdenderende geschiedenis tegen de haren in en heeft aandacht voor de schaduwzijde van de moderniteit – de restjes, het puin, het afval, gemaakt in naam van de ‘vooruitgang’.

Kunsthistorica Amanda Boetzskes keert in Plastic Capitalism (2019) terug naar Benjamins voddenraper en vindt in Jim Shaw’s kunstwerk Heap (2005) een hedendaagse incarnatie van deze figuur. Ze merkt op dat in het beeld van Shaw object en subject lijken te zijn samengesmolten – waar houdt de voddenraper op en begint het afval? De figuur valt samen met het plastic speelgoed waaruit het is opgebouwd, merkt ze op. Boetzskes:

Heap thus represents the accumulation of indestructible commodities with the concomitant inability to see them, or to see them from outside them. It begs the question: Is it still possible to undertake a politicized archaeology of the present? What history is concealed in this mass of plastic? In what situation are we so embroiled that we have become blind to it?

Ik denk dat het wel meevalt met die blindheid. Ik denk dat we vooral heel goed zijn in wat Sigmund Freud verloochening (Verleugnung) noemde: ik weet het heel goed, maar toch…

We weten best dat we ecologische wezens zijn. We weten best dat er niet zoiets is als eindeloze economische groei die nooit op ecologische grenzen stuit. En we weten ook best dat plastic weinig afbreekbaar is en zich in onze lichamen ophoopt, maar toch… Voddenrapers zijn we, of we het nou willen of niet. Onze lichamen zijn er het bewijs van.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Weekendlijstje Europa
Weekendlijstje Europa
Politiek

Weekendlijstje Europa

Vorige week stemden Europese regeringsleiders in met het kandidaat-lidmaatschap van Oekraïne en Moldavië. Onder druk van crises zoals de oorlog in Oekraïne, klimaatverandering of de Covid-pandemie kiest Europa vaak voor verdere Europese uitbreiding, samenwerking en integratie. Wat betekent dit voor de Europese identiteit en de rol van Europa in de wereld? In dit weekendlijstje vindt u vijf filosofische artikelen over Europa.

Lees meer
Weekendlijstje Spijt
Weekendlijstje Spijt

Weekendlijstje Spijt

Bij zijn bezoek aan Congo op 8 juni betuigde de Belgische koning Filip spijt voor de Belgische wandaden tijdens de koloniale overheersing. Hoewel officiële excuses ontbraken, werd deze spijtbetuiging geprezen als een stap in de goede richting. Maar kun je wel excuses maken voor iets wat je zelf niet gedaan hebt? Wat betekent spijt hebben eigenlijk en waar dient het voor? In dit weekendlijstje vindt u vijf artikelen over spijt.

Lees meer
Kunstmatige intelligentie
Kunstmatige intelligentie
Bewustzijn

Een zelfbewuste computer is onze favoriete nachtmerrie

Een softwareontwikkelaar van Google veroorzaakte een media-storm door te stellen dat zijn werkgever gebruikmaakt van een zelfbewuste chatbot. Maar is dat wel mogelijk? En wat betekent het dat we computers ontwikkelen die ons kunnen doen geloven dat ze bewust zijn?

Lees meer
Woede
Woede

Weekendlijstje: Woede

Een groep woedende boeren trok afgelopen week naar het huis van minister Van der Wal om hun onvrede te uiten over de nieuwe stikstofmaatregelen van het kabinet. Hoewel er in de maatschappij begrip lijkt te bestaan voor de boosheid bij boeren, klinkt er ook kritiek op de manier waarop zij deze boosheid uiten. Wat is woede, hoe gaan er mee om en kunnen we het positief inzetten? Daarover meer in dit weekendlijstje.  

Lees meer