Home De islam verlicht, geloof je het zelf?

De islam verlicht, geloof je het zelf?

08 juli 2019

De islam verlicht, geloof je het zelf?

Als filosoof en theoloog krijgt Gerko Tempelman regelmatig de vraag ‘Is de islam niet toe aan verlichting?’ Volgens hem is het een ingewikkelde vraag, vol aannames en met verschillende antwoorden. Hij zet ze op een rij.

Vanaf het jaar 750 was Bagdad hét wetenschappelijke epicentrum van het Arabische Rijk. Er werd onderzoek gedaan, kunst gemaakt en er werden Griekse filosofieën bestudeerd.

‘Vanuit die instelling werd in de Gouden Eeuwen van de islam de algebra uitgevonden, het getal 0 geïntroduceerd in de wiskunde en de omtrek van de aarde en de lengte van een zonnejaar verbluffend accuraat benaderd. Er was wetenschappelijke vooruitgang, rationalisme en religieuze tolerantie – kortom, er was sprake van verlichting.’

Na deze periode lijkt de islamitische verlichting te zijn gestagneerd. Volgens socioloog Toby Huff heeft het te maken met het onderwijs. De Westerse verlichting heeft van universiteiten plekken gemaakt waar mensen vrij konden denken, maar in het Arabische Rijk waren er geen instellingen die zo onafhankelijk waren. Maar is deze westerse manier van denken wel een goede meetlat voor islamitische verlichting?

‘Op de achtergrond speelt de vraag mee: wat betekent het om verlicht te zijn? En is het mogelijk dat er andere manieren bestaan om verlicht te zijn?’

Nog een vraag die speelt is: ‘als de verlichting nu aan de gang zou zijn, zouden we het dan doorhebben?’ Verlichtingsfilosoof Gottfried Wilhelm Leibniz zat er middenin en wist ook niet waar alle ontwikkelingen toe zouden leiden. Toch zijn er overeenkomsten tussen toen en nu, meent godsdienstwetenschapper Reza Aslan.

‘Als Aslan door het geweld in de islamitische wereld heen kijkt, ziet hij een bekend patroon. Het is de klassieke reformatievraag: wie mag bepalen wat geloven is?’

Maar misschien hoeft de Islam helemaal niet verlicht te worden. De tweedeling tussen rationaliteit en religie is een westers product. Als verlichting gaat om het ontworstelen aan religie, dan is dat misschien niet waar moslims op zitten te wachten, juist omdat de Islam zichzelf ziet als een rationele godsdienst, in tegenstelling tot het christendom.

‘Waar er in het christelijke denken concepten voorkomen die rationeel niet uit te leggen zijn (de drie-eenheid bijvoorbeeld) liet de islam zich erop voorstaan een zuiver rationele religie te zijn.’

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.