Home Film De filosofische videotheek: Mr. Nobody
Film

De filosofische videotheek: Mr. Nobody

Door Tim de Mey op 05 december 2013

Cover van 04-2013
04-2013 Wijsgerig Perspectief Lees het magazine

Over het belang van reële experimenten zijn de meningen onder filosofen sterk verdeeld. Maar als er iets is waar nagenoeg alle filosofen tuk op zijn, dan zijn het wel gedachte-experimenten. Vaak dienen gedachte-experimenten louter om conceptuele of normatieve intuïties te expliciteren of om hun precieze reikwijdte te bepalen. Maar ‘tegenfeitelijke gedachte-experimenten’ gaan veeleer over wat er gebeurd zou kunnen zijn als het net even anders was gegaan, of hebben betrekking op wat er zich zou kunnen afspelen in mogelijke werelden die complete alternatieven vormen voor wat er zich in de huidige of toekomstige, reële wereld feitelijk afspeelt.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Ook daar waar het de eigen levensloop betreft, voeren mensen graag en vaak tegenfeitelijke gedachte-experimenten uit. Wat zou er gebeurd zijn als ik toen die liefdesbrief in haar handtas had gestopt? Wat zou er gebeuren als ik morgen plots het standpunt van mijn opponenten zou innemen en verdedigen? Zowel wanneer we ons verleden evalueren als wanneer we onze toekomst plannen, overwegen we mogelijke werelden en wat er zich daarin precies zou afspelen.

Net zoals in zijn eerdere meesterwerk Toto le héros (1991), nodigt Jaco Van Dormael ons in Mr. Nobody uit om mee te kijken door de ogen van eenzelfde persoon, afwisselend als kind, voor wie alles nog mogelijk is, en als oude man, voor wie – zo veronderstellen we althans spontaan – de mogelijke levens die hij had kunnen leiden, de betekenis bepalen van het leven dat hij daadwerkelijk heeft geleid.

Als kind worstelt Nemo – zoals veel kinderen overigens – met diepe filosofische vragen over persoonlijke identiteit en het verloop van de tijd. Hij verwondert zich welhaast te pletter: 

Nemo: Waarom ben ik wie ik ben en niet iemand anders? (…) Waarom herinneren we ons het verleden en niet de toekomst? Wanneer je ’t mama vraagt, zegt ze: ‘Stop met vragen waarom. ’t Is ingewikkeld.’

Maar de ingewikkeldste vragen moeten dan nog worden gesteld. Want in het concrete leven moeten keuzes worden gemaakt. En elke keuze heeft een hele reeks gevolgen, maar die ken je niet, die kun je niet overzien. De jonge Nemo zou het liefst keuzeproblemen vermijden: 

Nemo: We kunnen niet terug in de tijd. Daarom is het moeilijk om te kiezen. Je moet de goede keuze maken. Zolang je niet kiest, is alles mogelijk.

 Je hoort het hem denken, terwijl hij een bank voorbijloopt waarop in drie kleurrijke pakjes, de drie meisjes zitten te stralen die de drie mogelijke liefdes van zijn mogelijke levens zullen gaan vormen: Anna, Elise en Jeanne.

Als oude man lijkt Nemo nog steeds te worstelen met keuzeproblemen. Achteraf blijkt dat hier net zo moeilijk over te praten valt! Aan de jonge journalist die hem komt interviewen, doet de oude Nemo niet het relaas van het leven dat hij daadwerkelijk geleid heeft, maar veeleer van een wirwar aan existentiële keuzes die hij had kunnen maken, misschien wel gemaakt heeft en mogelijke levens die hij had kunnen leiden, misschien wel geleid heeft. De arme journalist raakt er danig van in de knoop en tegen het einde van de film is hij de wanhoop nabij:  

Journalist: Alles wat u zegt, is inconsistent. U kon op hetzelfde moment niet op twee plaatsen zijn.
Nemo: U bedoelt dat we keuzes moeten maken.
Journalist: Van al die levens, welke is het juiste?
Nemo: Elk leven is ’t juiste. Elk pad is ’t juiste pad. ‘Alles had iets anders kunnen zijn en het zou even betekenisvol geweest zijn.’ (Zo citeert Nemo Tennessee Williams.)

Het citaat  klinkt dan wel mooi en aardig, maar de jonge journalist spreekt natuurlijk ook voor de kijker, die zo tegen het einde van de film echt wil weten welke keuzes Nemo uiteindelijk heeft gemaakt en welk van al die mogelijke levens zich daadwerkelijk heeft ‘geactualiseerd’.

Het antwoord op die vraag geeft Mr. Nobody niet. Of toch niet eenduidig. In die zin kent de film misschien wel het meest extreme open einde uit de filmgeschiedenis. Als elk levensverhaal een mogelijke wereld is, heb je als kijker naar een hele waaier aan mogelijke werelden zitten kijken, maar je weet niet welke mogelijke wereld het eigenlijke verhaal van Nemo Nobody vormt. In die zin kunnen we als kijker met Dr. Feldheim, de psychiater die de oude Nemo behandelt, misschien wel concluderen dat we niet weten wie Nemo Nobody is en dat hij het zelf ook niet weet.

Maar in een andere zin geeft de film wel degelijk bevredigende antwoorden en blijkt die hele wirwar aan mogelijke werelden vanuit een specifiek standpunt te worden overzien en beschouwd. Kernvraag daarbij is in welke mate kennis van de toekomst helpt om moeilijke, existentiële keuzes te maken. Stel nu dat je niet alleen zou kunnen voorzien welke fundamentele keuzes je in de toekomst zult moeten maken, maar ook, tot in de fijnste details, welke gevolgen de keuzes die je zou kunnen maken, precies zullen hebben. Zul je dan nog kunnen kiezen? Wil je dan eigenlijk nog kiezen?

Waarom zou de symmetrische, maar in een ander opzicht onmogelijke, passionele relatie met Anna, te prefereren zijn boven de asymmetrische, maar in andere opzichten dan weer bevredigende relaties met Elise of met Jeanne? Hoe kun je godganse mogelijke levens met elkaar gaan vergelijken? Op welke basis kun je zoveel complexe informatie evalueren? In die zin zouden we misschien wel geneigd zijn het bovenvermelde mogelijke levensrelativisme van Tennessee Williams te onderschrijven.

Hoewel Mr. Nobody af en toe flirt met natuurfilosofische speculaties, is het natuurlijk geen film over de logische, epistemologische of metafysische aspecten van alethische modaliteiten. Maar Van Dormael gebruikt de filosofische spitstechnologie van mogelijke werelden wel om een aangrijpend verhaal te vertellen over onmogelijke keuzes. En hoe verwarrend het voor de kijker soms ook is om voortdurend van de ene mogelijke wereld in de andere te glijden, door alle mogelijke levens heen tekent zich toch zachtjesaan een patroon af, een soort identiteit. Nemo is niet niemand. Hij is alle mogelijke Nemo’s. Hij is iedereen.

Mocht David Lewis, de auteur van On the plurality of worlds, nog leven en Mr. Nobody kunnen zien, dan zou hij zich werkelijk in het filosofenparadijs wanen.

Jaco Van Dormael / Mr. Nobody / 2009 / 141 minuten / dvd