Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Voor altijd gestraft?

'De scheidslijn tussen goed en kwaad is moeilijk in de praktijk', aldus Rein Gerritsen. Hij is de vierde persoon die filmmaker Anna Witte portretteerde in een serie over ongelijkheid. Het project laat zien dat over ongelijkheid niet alleen een abstracte discussie gevoerd wordt, maar concreet aanwezig is – op straat, om je heen. Redacteur Leon Heuts schreef er een kort verhaal bij over Hannah Arendt en de waarde van vergeving. 

‘Je zou toch zeggen dat er op een gegeven moment een einde moet komen aan de straf’, zegt Rein. Maar hoewel het al jaren is geleden sinds hij een misdaad heeft gepleegd, en hij zijn straf allang heeft uitgezeten, merkt hij hoe de samenleving hem het etiket blijft opplakken: crimineel. En niet alleen op hem. De kinderen van Rein mogen niet meer met vriendjes spelen, als ouders erachter komen dat hij een strafblad heeft.

Hoe belangrijk is het om een verleden achter je te kunnen laten? Je vraagt het je af bij Rein. Als schrijver en gepromoveerd filosoof is hij nog steeds volop bezig met zijn daad, en met de betekenis van straf en het recht. Kan hij zo veel verleden blijven dragen? Moet hij het niet eens afsluiten? Dit zijn niet alleen voor Rein cruciale vragen, maar voor ons allemaal. Een samenleving waarin het verleden blijft rondspoken in het heden, verliest haar openheid naar de toekomst. Een dergelijke samenleving verliest elke hoop op verandering en vernieuwing. Let wel: dat treft niet alleen ex-gedetineerden, die voor altijd schuldig blijven in de ogen van hun medemensen. Nee, dat treft ons uiteindelijk allemaal. Het getuigt van een mensbeeld dat naar binnen gekeerd en zelfs doods is. Dat werkt door – in de publieke opinie, in de politiek, en uiteindelijk in onze instituties.

Om opnieuw te kunnen beginnen, is volgens de Duitse filosoof Hannah Arendt één waarde essentieel: vergeving. Zonder vergeving blijft het verleden boven ons hangen als het zwaard van Damokles. Dat betekent niet dat iemand die naar deze video kijkt, moet zeggen: Rein, ik vergeef je. Dat zou ronduit potsierlijk zijn. Volgens Arendt is vergeving niet alleen een persoonlijke, maar een publieke zaak. Ze is bijvoorbeeld geborgen in instituties als het recht. Een vergevingsgezind rechtssysteem is niet - of op zijn minst niet alleen - uit op vergelding, maar op de mogelijkheid het verleden af te sluiten.

Maar vergeving vereist ook een publieke moraal. Wat doen bijvoorbeeld media? Zien zij in ex-gedetineerden een monster, en zijn ze er op uit om onze primitieve behoeftes aan voyeurisme en uitstoting te bevredigen? Of confronteren ze ons met de vraag van Rein: het moet toch eens zijn afgelopen, op zijn minst voor mijn vrouw en kinderen? Een lastige vraag. Maar volgens Arendt is samen leven dan ook een hachelijke kwestie. Je hebt het nooit helemaal in de hand - je denkt je eigen leventje te leiden, en plotseling ontmoet je een man met een strafblad. Die simpelweg wil dat zijn kinderen kunnen spelen met de jouwe. Wat doe je? Samen leven betekent volgens Arendt ruimte bieden aan andere levensverhalen, die mijn oordeel aan het wankelen kunnen brengen. Maar ook dat is opnieuw beginnen - anders naar de wereld kijken, zelfs anders handelen.

Tegen een doodse samenleving, weggedoken achter vooroordelen, plaatst Arendt de mogelijkheid van vergeving en vernieuwing. Ze spreekt zelfs van een tweede geboorte - nataliteit. Een vergevingsgezinde samenleving waarborgt de kans op een nieuw leven.
 
Wilt u toegang tot alle artikelen van filosofie.nl? Word dan lid.
Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.