Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
19-11-2016

Weekendlijstje: vrouwen in de filosofie

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

René Haerkens van den Brand

Lang niet iedereen is zich ervan bewust, maar onze geschiedenis kent vele vrouwen die zich verdienstelijk hebben gemaakt in de filosofie. Van de oudheid tot de moderne tijd, van de middeleeuwen tot het heden: filosofes zijn van alle tijden. Dit weekendlijstje: een top tien van vrouwen in de filosofie.




1. Theano (±6de eeuw v.Chr.)

‘Ik heb geleerd dat veel Grieken geloven dat Pythagoras heeft gezegd dat alle dingen voortkomen uit het getal. Die bewering zelf is problematisch: hoe kan iets wat niet bestaat überhaupt gedacht worden dingen voort te brengen? Pythagoras zei niet dat alle dingen tot stand komen uit het getal, maar veeleer in overeenstemming met het getal – op grond van het feit dat orde in primaire zin in het getal is, en dat het door deelname aan orde is dat een eerste en een tweede en de rest opeenvolgend toegewezen worden aan de dingen die worden geteld.’

Theano was een Grieks pythagoreïsch filosofe, wiskundige en vermoedelijk ook arts. Bronnen over haar leven lopen zodanig uiteen dat historici vermoeden dat er meer dan één Theano is geweest. Ze was een leerling van Pythagoras en tevens zijn echtgenote, of de echtgenote van Brontinus, een van zijn vrienden en leerlingen. Ze was Pythagoras’ opvolger in zijn school, of juist getrouwd met zijn opvolger. Theano zou samen met haar dochters de pythagoreïsche leer naar Griekenland en Egypte hebben gebracht. Ze heeft vermoedelijk werken geschreven over wiskunde en astronomie, mogelijk zelfs als eerste over de gulden snede. Geen van haar werken zijn echter bewaard gebleven.




2. Arete (±4de eeuw v.Chr.)

‘Ik droom van een wereld waarin meesters noch slaven zijn.’

Arete was een Griekse vrouw die uniek was omdat ze als enige vrouw, weliswaar te midden van genoeg vrouwen die toen al filosofie studeerden, filosofe van beroep was. Ze wordt soms zelfs ‘de eerste vrouwelijke filosoof’ genoemd. Haar vader, zelf een leerling van Socrates, onderwees Arete in de filosofie. Zij onderwees op haar beurt haar zoon. Volgens sommige bronnen volgde ze haar vader op als hoofd van de Cyreense school, volgens andere werd die pas door haar zoon opgericht. Arete zou lange tijd les hebben gegeven in natuur- en morele filosofie in Athene, veertig boeken hebben geschreven en ruim honderd leerlingen hebben gehad. Haar grafsteen zou haar onder meer beschreven hebben als ‘de glorie van Griekenland’, in het bezit van ‘de schoonheid van Helena’ en ‘de ziel van Socrates’. Helaas zijn ook van haar geen werken bewaard gebleven.




3. Hypatia (±400 n.Chr.)

‘Fabels zouden geleerd moeten worden als fabels, mythes als mythes, en wonderen als poëtische fantasieën. Het is een verschrikkelijk iets om bijgeloven te leren als waarheid. Een kind accepteert en gelooft ze, en alleen door grote pijn en misschien zelfs tragedie kan het jaren later van ze verlost worden.’

Hypatia was een Griekse wiskundige, astronoom en filosofe. Ze wordt wel ‘de eerste vrouwelijke wiskundige’ genoemd. Haar vader, zelf als geleerde verbonden aan het Mouseion (de voorloper van de universiteit) en de Alexandrijnse bibliotheek, onderwees haar in de wiskunde. Hypatia stond aan het hoofd van de neoplatonische school in Alexandrië (Egypte), waar ze lesgaf in alle genoemde disciplines. Haar aanzien in de stad was zó groot dat de leerstoel voor platonische filosofie speciaal voor haar beschikbaar zou zijn gesteld. Omdat ze verantwoordelijk zou zijn geweest voor een conflict tussen twee prominente inwoners van de stad, werd ze door een aantal christelijke fanatici op gruwelijke wijze vermoord.




4. Hildegard van Bingen (1098-1179)

‘We kunnen niet leven in een wereld die door anderen voor ons is geïnterpreteerd. Een geïnterpreteerde wereld is geen hoop. Een deel van de strijd is het terugnemen van ons eigen luisteren, het gebruiken van onze eigen stem, het zien van ons eigen licht.’

Hildegard van Bingen was een Duitse benedictijnse abdis en wordt beschouwd als de eerste vertegenwoordigster van de Duitse middeleeuwse mystiek. Ze was onder meer actief op het gebied van religie, kosmologie, wetenschappen, filosofie, muziek, poëzie, botanica en linguïstiek. In de geschiedenis van de klassieke muziek is zij de oudst bekende componiste. Van Bingen wordt ook wel ‘de Sibille van de Rijn’ genoemd. In de klassieke oudheid waren sibillen (‘raadselachtige vrouwen’) vrouwen die met goddelijke inspiratie de toekomst voorspelden. Ze kreeg gedurende haar leven meerdere mystieke visioenen. Van Bingen was een vroom gelovige, wat alleen al blijkt uit het feit dat de Kerk haar vrij recentelijk heilig heeft verklaard.




5. Marie le Jars de Gournay (1565-1645)

‘Als mannen er trots op zijn dat Jezus Christus met hetzelfde geslacht is geboren als zij, is het antwoord dat het noodzakelijk was omwille van het fatsoen. Was hij een vrouw geweest, dan zou het immers onmogelijk zijn geweest voor Jezus om op ieder uur van de dag en van de nacht eropuit te gaan en zich onder de mensen te bevinden om ze te bekeren, om de mens te helpen en te redden, zonder een schandaal te veroorzaken.’

Marie le Jars de Gournay was een Franse filosofe, essayiste en feministe. Zij wordt als een van de grondlegsters van het feminisme beschouwd. Zo schreef ze over de gevaren voor vrouwen om afhankelijk te zijn van mannen en stond ze erop dat vrouwen net als mannen geschoold moeten worden. Le Jars de Gournay heeft verscheidene literaire werken geschreven, waaronder De gelijkheid van Mannen en Vrouwen (1622) en De vrouwen en vrouwelijke grieven (1626). Haar bijdragen als tekstverwerker en uitgever van het werk van de Franse filosoof Michel de Montaigne hebben bijgedragen aan haar bekendheid.




6. Mary Wollstonecraft (1759-1797)

‘Ik houd van mijn man als mijn metgezel, maar hij zwaait niet met zijn scepter over mij – tenzij de rede van een individu mijn lof vereist, en zelfs dan onderwerp ik me aan de rede, niet aan de man.’

Mary Wollstonecraft was een Engelse schrijfster, filosofe en voorvechtster van vrouwenrechten. Ze wordt vandaag de dag beschouwd als een van de grondlegsters van het feminisme. Hoewel ze op jonge leeftijd overleed, heeft ze vele romans en verhandelingen geschreven. Ze is het meest bekend van haar Verdediging van de Rechten van de Vrouw (1792). Daarin stelt ze dat vrouwen – in tegenstelling tot de algemene consensus – niet van nature ondergeschikt zijn aan mannen, maar enkel zo lijken omdat het vrouwen ontbreekt aan scholing. Wollstonecraft vond dat mannen én vrouwen gezien en behandeld moeten worden als rationele wezens en stelde zichzelf een sociale orde voor die gegrond is op de rede.




7. Lou-Andreas Salomé (1861-1937)

‘Wie haar hand in een rozenstruik steekt kan een handjevol bloemen plukken, maar hoeveel ze er ook vasthoudt, ze zullen slechts een klein deel van het geheel zijn. Niettemin is een handjevol genoeg om de aard van de bloemen te ervaren. Alleen als we weigeren om onze hand in de struik te steken (omdat we met geen mogelijkheid alle bloemen ineens zouden kunnen plukken), of als we ons handjevol uitspreiden alsof het de hele struik zelf zou zijn, alleen dan bloeit de struik zonder ons, buiten ons weten om, en blijven we alleen achter.’

Lou-Andreas Salomé was een Duits-Russische psychoanalytica en schrijfster. Ze schreef romans, toneelstukken, essays en verscheidene boeken over allerhande onderwerpen. Salomé was een van de eerste vrouwelijke psychoanalytici en tevens een van de eerste vrouwen die met een psychoanalytisch perspectief schreef over vrouwelijke seksualiteit. Ze wordt wel beschouwd als een van de meest fascinerende, veelzijdige en intrigerende geesteswetenschappers van haar tijd.




8. Ayn Rand (1905-1982)

‘Ik zweer, bij mijn leven en mijn liefde daarvoor, dat ik nooit zal leven omwille van een ander, noch een ander zal vragen om te leven omwille van mij.’

Ayn Rand was een Amerikaanse schrijfster en filosofe. Zij is de grondlegster van het Objectivisme, een filosofisch systeem dat onder meer stelt dat de werkelijkheid onafhankelijk van het bewustzijn bestaat, dat mensen door hun zintuigen in direct contact staan met de werkelijkheid en dat het morele doel van ieders leven het streven naar je eigen geluk is. Rand richtte samen met enkele anderen de Objectivistische Beweging op, een aanvankelijk kleine kring van vertrouwelingen die uitgroeide tot een heuse denktank. Ze heeft veel bekendheid vergaard met haar roman De eeuwige bron, maar nog wel de meeste met De kracht van Atlantis, dat door Amerikaanse lezers na de Bijbel is verkozen als belangrijkste boek van de twintigste eeuw.




9. Hannah Arendt (1906-1975)

‘De harde waarheid is dat het meeste kwaad wordt gedaan door mensen die er maar niet uitkomen goed of slecht te zijn.’

Hannah Arendt was een Duits-Amerikaanse Joodse filosofe en politiek denker. Zelf wilde ze niet als filosoof beschreven worden, omdat ze vond dat de filosofie gefocust was op de man en haar gedachtegoed zich juist richtte op de mens (niet louter de man) die op aarde leeft en de wereld bewoont. Arendt ontvluchtte Europa tijdens de Tweede Wereldoorlog en zette haar leven voort in Amerika. Haar werk behandelt de aard van macht en politieke thema’s zoals democratie, autoriteit en totalitarisme. Arendts filosofie is nooit volledig academisch, maar veeleer een denken van vrijheid in politieke zin. In haar werk gaan denken en oordelen voortdurend samen. Totalitarisme, De menselijke conditie en Eichmann in Jeruzalem. De banaliteit van het kwaad behoren tot haar bekendste werken.




10. Simone de Beauvoir (1908-1986)

‘Je wordt niet als vrouw geboren, je wordt tot vrouw gemaakt.’

Simone de Beauvoir was een Franse schrijfster, intellectuele, existentiële filosofe, politieke activiste, feministe en maatschappelijk theoriste. Hoewel ze haarzelf niet zozeer beschouwde als filosofe, heeft ze een aanzienlijke invloed uitgeoefend op feministisch existentialisme en feministische theorie in het algemeen. De Beauvoir schreef romans, essays, biografieën en verhandelingen over filosofie, politiek en maatschappij. Haar boek De tweede sekse (1949) is een gedetailleerde analyse van de onderdrukking van vrouwen en een klassiek traktaat van het hedendaagse feminisme. Van haar romans zijn Uitgenodigd en Les Mandarins wijdverbreid bekend. Met haar uitspraak dat je niet als vrouw geboren wordt, maar juist tot vrouw wordt gemaakt, bedoelde ze dat de gangbare maatschappelijke opvattingen over “de vrouw” niet meer zijn dan dat: opvattingen. Je werkelijke zelf kan niet van buitenaf worden opgelegd: je hebt een eigen vrijheid én verantwoordelijkheid om je leven vorm te geven.

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.