Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Gespierd mededogen

Voorpublicatie 'De kracht van het goede'

Op 6 juli werd de Dalai Lama 80 jaar. Daniel Goleman, al ruim dertig jaar bevriend met de Dalai Lama, ging in gesprek met de spiritueel leider van het boeddhisme  en tekende uit zijn mond een manifest voor de toekomst op. 

Toen de Dalai Lama president Nelson Mandela ontmoette, kort nadat de apartheid was afgeschaft, was hij diep onder de indruk van het feit dat Mandela geen wrok koesterde tegenover degenen die hem zo lang gevangen hadden gehouden. In diezelfde geest hoorde Zuid-Afrika’s Waarheidscommissie, die werd geleid door aartsbisschop Desmond Tutu, een oude vriend van de Dalai Lama, duizenden bekentenissen aan van misdaden van de meest verschillende aard uit de tijd van de apartheid en de strijd daartegen.

In slechts enkele gevallen van deze misdaden kreeg de dader amnestie. Maar het is ongetwijfeld zo dat deze processen een golf van wraakacties hebben voorkomen. Mandela’s inspanningen om te voorkomen dat er persoonlijke rekeningen werden vereffend tegen de blanke minderheid die aan de macht was geweest (of tegen degenen die hen bestreden) was een belangrijke kracht bij de overwinning van de maatschappelijke tweedracht.

In het geval van conflicten of onderdrukking zoals die onder de apartheid, zijn ‘overal wonden geslagen’, zegt de Dalai Lama. Daarom was deze commissie ‘heel, heel hard nodig en heel effectief voor de verzoening’. De volledige openheid van zaken over de misdaden die aan beide kanten werden begaan – door degenen die de apartheid verdedigden en degenen die ertegen in opstand kwamen – representeren een model van transparantie dat hij bewondert.

Hij bepleit eenzelfde soort openheid van zaken als we functionarissen van allerlei slag verantwoordelijk stellen voor wandaden. Dat lijkt een routinezaak, maar de drijvende kracht achter zijn visie overrompelde me: mededogen.

De visie op mededogen die de Dalai Lama erop na houdt is gespierder dan de zondagsschoolstereotiepen van een goedaardige, maar al te zachte en slappe vriendelijkheid. Hij ziet volledige openheid van zaken als een concrete toepassing van mededogen in de publieke ruimte, net als daadkrachtig optreden tegen onrecht van welke soort ook.

Zijn inzichten komen in de buurt van die van actievoerder en auteur Upton Sinclair, net als de doelbewuste acties tegen corruptie en samenzwering van paus Franciscus. De Dalai Lama roept op tot morele verantwoordelijkheid op alle terreinen van het openbare leven. Want er is sprake van ‘smerige politiek, smerige economie, smerige religie, smerige wetenschap,’ zegt de Dalai Lama, als ethische waarden met voeten worden getreden.

De afkeer van onrecht, gekoppeld aan het nemen van initiatieven die corrupte systemen aan de kaak stellen en willen hervormen – of het nu om banken en ondernemingen gaat, om politici of ambtenaren – is een toepassing van het mededogen die ik niet had verwacht in de visie van de Dalai Lama.

We spraken over drie principes waarmee een dergelijk mededogen concreet in daden kan worden omgezet: ‘eerlijkheid’ (waarbij iedereen gelijk wordt behandeld), die afhangt van ‘transparantie’ (eerlijk en open zijn) en ‘verantwoordelijkheid’ (aanspreekbaar zijn op wangedrag). 

Zeker, we kunnen alleen iets doen aan de dingen waarvan we weten. Maar transparant zijn over oneerlijkheid is niet genoeg: we moeten ook verantwoordelijkheid durven nemen. Die twee zijn onderling met elkaar verbonden. Er is geen verantwoordelijkheid mogelijk zonder transparantie; en transparantie zonder verantwoordelijkheid blijft tandeloos.

Mededogen komt in actie
De Dalai Lama noemt zichzelf een ‘eenvoudige monnik’. Hij leeft als een Spartaan – ondanks zijn reizen over heel de wereld en het gevolg en de beveiligers die hem omringen. Hij verblijft meestal in saaie woonwijken en slaapt in een kleine kamer met nauwelijks meubilair, zoals dat past bij een monnik. Als hij thuis is, waar het warm is, geeft hij de voorkeur aan sandalen die ook de arme boeren van India dragen. Zijn T-shirts zijn gerafeld door het gebruik.

Wat dat betreft voelt hij zich verwant aan paus Franciscus, die in het Vaticaan ook een eenvoudig gastenvertrek bewoont in plaats van een ruim pauselijk appartement. De paus rijdt in een zuinige auto en geeft de voorkeur aan de bescheiden titel ‘bisschop van Rome’ in plaats van ‘paus’. De manier waarop paus Franciscus de kerk aanspoort de armen en de gemarginaliseerden actief te helpen, stemt overeen met de visie van de Dalai Lama.

Hij was zo blij met de oproep van paus Franciscus aan kerkelijke beambten om eenvoudiger te leven – in een kerk die ‘arm is en voor de armen is’ – dat hij hem een brief schreef waarin hij zijn bewondering uitdrukte. Religieuze leiders, zegt de Dalai Lama, zouden hun eigen leer in praktijk moeten brengen en bescheiden en eenvoudig moeten leven.

Later deed de paus iets dat opnieuw een brief vol bewondering uitlokte: hij degradeerde de Duitse ‘bling bling-bisschop’, Tebartz-van Elst, die 43 miljoen had besteed aan zijn privéresidentie, die was voorzien van bronzen raamkozijnen, een badkuip van 30.000 euro en een tuin die voor een miljoen euro was opgeknapt.2 In zijn tweede brief drukte de Dalai Lama zijn waardering uit voor het feit dat de paus ‘zo stevig was opgetreden, wat een goed voorbeeld gaf van de leer van Jezus Christus’.

In reactie op de pauselijke reprimande van de Duitse bisschop vanwege zijn buitenissige levensstijl, zei de Dalai Lama: ‘Zelfs religieuzen kunnen corrupt zijn.’ Tegenover een publiek in Bangalore, India, zei hij: ‘Het idee van religieuze mensen zonder ethiek is een grote ramp.’

Daadwerkelijk mededogen, aldus de Dalai Lama, betekent niet alleen dat we het lijden verlichten, maar ook dat we in actie komen tegen misstanden – zoals het je verzetten tegen onrecht of het beschermen van mensenrechten. Dergelijke vormen van mededogen kunnen, hoewel ze geweldloos zijn, behoorlijk assertief zijn.

In de wereld van vandaag is veel ruzie, bedrog en pestgedrag,’ zegt de Dalai Lama. ‘Altruïsme en mededogen’ zijn des te belangrijker. ‘Maar,’ voegt hij eraan toe, ‘het is niet genoeg om meedogend te zijn in je opvattingen. We moeten iets doen.’

Constructieve woede
Een maatschappelijk werker vertelde de Dalai Lama dat zijen een groep collega’s boos waren omdat ze te veel dossiers kregen, waardoor ze niet genoeg aandacht konden geven aan hun cliënten. Omdat ze zich bezorgd maakten over de kinderen die ze moesten helpen, besloten de maatschappelijk werkers te demonstreren – waardoor hun werklast verminderde. Een van de maatschappelijk werkers zei: ‘We hadden dit niet kunnen doen vanuit berusting.’ Het was hun woede die hen had gemobiliseerd. Een beetje woede helpt ons om in verzet te komen tegen oneerlijkheid.

De Dalai Lama erkent dat goed gedoseerde woede functioneel kan zijn. Morele verontwaardiging kan tot positieve actie leiden. Zijn visie op woede omvat niet alleen de algemene veroordeling die ik van hem verwacht had. Net als bij kalmte maakt hij ook bij woede onderscheid tussen verschillende varianten.

Als we verontwaardigd zijn over onrecht dringt hij er op aan de positieve aspecten van die woede samen te voegen: de sterke focus, de extra energie en de vastberadenheid – al die krachten samen kunnen onze reactie op onrecht effectiever maken. Maar dat is onmogelijk als alleen onze woede de dienst uitmaakt. Dan wordt het een obsessie, dan wordt onze energie opgewondenheid en verliezen we de controle over onszelf.

Hoe we handelen, maakt ook uit. In het algemeen geeft hij de voorkeur aan matiging van destructieve emoties. ‘Tolerantie betekent dat je geen woede of haat moet ontwikkelen. Maar als we niets doen als iemand ons verkeerd behandelt, kan de persoon in kwestie daar misbruik van maken en kunnen er nog meer negatieve daden uit voortkomen. Daarom moeten we de situatie goed analyseren – als die tegenmaatregelen vraagt, kunnen we die nemen zonder boos te zijn. Ja, we zullen zien dat ons handelen alleen maar effectiever wordt als het niet gemotiveerd is door woede – dan is de kans groter dat we het doel direct bereiken!’ Maar als we niet tot deze gelijkmoedigheid in staat zijn, adviseert de Dalai Lama een ‘beheerste’ woede, waarbij je alle benodigde maatregelen neemt die nodig zijn om je te beschermen tegen echt gevaar – iemand die jou of anderen wil kwetsen –, maar dan eerder op een beheerste wijze dan vanuit haat.

‘Houd je hoofd koel, bestudeer elke situatie, en neem dan tegenmaatregelen. Als je een overtreding laat passeren, kan die zich voortzetten en escaleren. Daarom moet je vanuit mededogen passende tegenmaatregelen nemen.’ Mededogen omvat iedereen. ‘Zelfs als iemand heel destructief is in zijn handelen,’ zegt hij, moet je je blijven bekommeren om zijn welzijn. ‘Maar als je ertoe in staat bent, moet je zijn wangedrag stoppen,’ voegt hij eraan toe. Een manier om woede op een constructieve manier te sublimeren is een fundamenteel mededogen tegenover de ander te bewaren, terwijl je tegelijkertijd met kracht zijn wandaden bestrijdt. Daarmee zijn we bij de uitdaging om onderscheid te maken tussen dat wat een persoon doet en de persoon zelf.

Verzet je tegen de wandaad, maar blijf houden van degene die hem begaat – en doe er alles aan om zijn manier van doen te veranderen. Ja, ook als we ons verzetten tegen wandaden, onderstreept de Dalai Lama, ‘moeten we mededogen blijven hebben met de daders. De kern van de vergeving,’ verduidelijkt hij, ‘is niet om boos te zijn op iemand, maar om niet te accepteren wat hij heeft misdaan.’

In de vele uren dat ze methoden vergeleken om met emoties om te gaan, ontdekten de Dalai Lama en Paul Ekman dat het onderscheid maken tussen de dader en de daad een belangrijke overeenkomst was. Ook psychologen bevelen deze cognitieve techniek aan als mensen willen leren omgaan met heftige emoties als woede.

De Dalai Lama geeft nog een andere reden voor deze mentale strategie. Als we iets willen doen aan de negatieve handelingen van iemand is het veel effectiever als we niet worden gedreven door onze destructieve emoties.

Dit is een voorpublicatie uit 'De kracht van het goede' van Daniel Goleman

Wilt u toegang tot alle artikelen van filosofie.nl? Word dan lid.
Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.