Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
17-10-2016

Houd op met dat intellectueel geneuzel!

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Sarah Bakewell

Het existentialisme – de filosofische beweging die korte metten maakte met de ivoren-toren-filosofie – ontstond volgens Sarah Bakewell in de vroege jaren dertig in een café aan de rue de Montparnasse in Parijs. Zo begint haar boek De Existentialisten dat volgende maand in het Nederlands verschijnt. Een voorpublicatie:

Er wordt gezegd dat existentialisme meer een stemming is dan een filosofie. Een gevoel dat we al aantreffen bij gekwelde romanschrijvers uit de negentiende eeuw, of eerder nog bij Blaise Pascal die bang was voor de stilte van de oneindige ruimte, ja, al bij de zoekende Augustinus, bij de vermoeide Prediker uit het Oude Testament en bij Job, de man die het waagde om vragen te stellen bij het spel dat God met hem speelde en met veel machtsvertoon tot overgave werd gedwongen. Kortom, bij ieder mens die zich ooit misnoegd, opstandig of vervreemd voelde bij de dingen van het leven.
 
Maar men kan ook een andere weg volgen en het begin van het moderne existentialisme zoeken rond de jaarwisseling van 1932/33, toen drie jonge filosofen bij elkaar zaten in de bar Bec-de-Gaz op de rue du Montparnasse in Parijs, om daar de laatste roddels te horen en de specialiteit van het huis te drinken, abrikozencocktails.
 
Degene die het verhaal later het uitgebreidst vertelde was Simone de Beauvoir. Ze was vijfentwintig jaar en bekeek de wereld van onder haar elegante oogleden met een aandachtige blik. Ze was er samen met haar geliefde, Jean-Paul Sartre. Sartre was een jonge man van zevenentwintig met ronde schouders en dikke lippen, een verkreukelde huid, grote oren en ogen die in verschillende richtingen keken, omdat zijn vrijwel blinde rechteroog de neiging had om weg te dwalen door ernstige exotropie of problemen met de convergentie van de blik. Een gesprek met hem kon een desoriënterende ervaring zijn, maar als je jezelf dwong om naar zijn linkeroog te kijken, ontdekte je dat het je steeds met warme intelligentie aankeek: het oog van een man die geïnteresseerd was in alles wat je hem te vertellen had.
 
Ook nu was hij geïnteresseerd, net als De Beauvoir. Want de derde persoon aan tafel had iets nieuws te vertellen. Het was Sartres oude kameraad Raymond Aron. Ze hadden samen gestudeerd aan de École normale supérieure. Evenals zijn beide tafelgenoten bracht Aron zijn winterverlof door in Parijs. Maar terwijl Sartre en De Beauvoir lesgaven in verschillende Franse provincies ‒ Sartre in Le Havre, De Beauvoir in Rouen ‒ was Aron net terug uit Berlijn waar hij had gestudeerd. Hij vertelde zijn vrienden over een nieuwe filosofie die hij daar had ontdekt. Een denkstijl met de ingewikkelde naam ‘fenomenologie’ ‒ een lang maar elegant woord dat een jambische trimeter zou kunnen zijn.
 
Aron zei ongeveer het volgende: zoals je weet beginnen de filosofen graag bij abstracte vooronderstellingen en theorieën. Maar deze Duitse fenomenologen doen dat niet. Ze richten zich direct op het leven zelf. Het leven zoals we dat dagelijks ervaren, van moment tot moment. Alles wat sinds Plato filosofie is genoemd wordt door hen opzijgezet: het gepuzzel over de vraag of de dingen echt zijn; de vraag hoe we iets zeker kunnen weten. De fenomenologen benadrukken dat een filosoof die dergelijke vragen stelt al in de wereld is, een wereld vervuld van dingen ‒ of in elk geval: verschijningen van dingen, ‘fenomenen’ (van een Grieks woord dat ‘het verschijnende’ betekent). Ja, zo zeggen ze, waarom richten we ons niet op de dingen zoals ze zich aan ons voordoen. Vergeet de rest. De oude filosofische puzzels hoeven niet te worden opgeborgen. Ze kunnen worden opgeschort, zodat we ons geheel kunnen bezighouden met het leven van alledag.
 
De belangrijkste denker van de fenomenologen, Edmund Husserl, bedacht een inspirerende slogan die dat kernachtig samenvat: ‘Terug naar de dingen zelf!’. Dat betekent: verspil je tijd niet aan interpretaties van de dingen, en vraag je vooral niet af of ze echt bestaan. Kijk gewoon naar dat wat zich aan je voordoet, wat dat ook mag zijn, en beschrijf wat je ervaart zo precies mogelijk. Een andere fenomenoloog, Martin Heidegger, voegde daar nog iets aan toe. Volgens hem hebben de filosofen zich tot nu toe beziggehouden met tweederangsvragen, en zijn ze vergeten om de meest wezenlijke vraag te stellen: de vraag naar het zijn. Wat betekent het dat iets is? Wat betekent het dat wij mensen zijn? Zolang je je dat niet afvraagt, zo beweert hij, kom je geen stap verder. Ook hij werkt met de fenomenologische methode en adviseert: houd op met dat intellectueel geneuzel, en neem de dingen waar zoals ze zich aan je voordoen.
 
‘Je ziet, mon petit camarade,’ zei Raymond Aron tegen Sartre ‒ ‘mijn kleine kameraad’ was de koosnaam die hij hem sinds hun studententijd gaf ‒ ‘wie fenomenoloog wordt, kan zelfs over deze cocktail nadenken en er filosofie van maken!’
 
De Beauvoir vertelde dat Sartre bleek wegtrok toen hij dit hoorde. Ze maakte het in haar verslag dramatischer dan het was. Ze deed alsof ze nog nooit van fenomenologie hadden gehoord. In werkelijkheid hadden ze samen geprobeerd om iets van Heidegger te lezen. In 1931 was er een vertaling van Heideggers lezing ‘Wat is metafysica?’ verschenen in een nummer van het tijdschrift Bifur, waarin ook een artikel van Sartre stond. Maar, zo schreef ze: ‘We zagen daar het belang niet van in, want wij begrepen er niets van.’ Maar nu zagen ze het belang wel: dit was een manier van denken die de filosofie weer in contact kon brengen met het leven zoals het door ieder mens wordt ervaren.
 
Dit is een voorpublicatie uit het boek De Existentialisten (verschijnt: 15 november 2016). Reserveer het boek via onze webshop, dan heeft u het als eerste in huis.
 
Sarah Bakewell komt woensdag 16 november naar Nederland. Tijdens het Existentialisme Café spreekt ze over de waarde van de existentialisten voor deze tijd. Meer informatie

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.