Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
FM nr. 12/2016

7 verhalen die we blijven lezen

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

René Haerkens van den Brand en Maaike Korpershoek

Er zijn van die klassiekers die we maar blijven lezen omdat ze een diepe waarheid over de mens onthullen. Maak kennis met Gilgamesj, Odysseus en Antigone.



 

​Het Gilgamesj-epos

Het Gilgamesj-epos (± 2100 v.Chr.) is het oudste verhaal uit onze literaire geschiedenis. Het drieduizend regels tellende werk – gebikt in kleitabletten – is geschreven in het Akkadisch, een uitgestorven taal. Het verhaal vertelt over Gilgamesj, koning van Uruk – een stad in het huidige Irak. Gilgamesj heerste meedogenloos over zijn volk, dat hij onderdrukte en uitbuitte. Zijn grove acties zorgden ervoor dat zijn onderdanen de goden vroegen Gilgamesj tot de orde te roepen. Zij verhoorden hun gebeden door een vriend voor Gilgamesj te scheppen: Enkidu. Zo zou Gilgamesj’ aandacht niet langer gevestigd zijn op het volk, aldus de goden. Tijdens een van hun avonturen wordt Enkidu gedood. Gilgamesj wordt bang voor zijn eigen dood: ‘Zal ik niet zijn zoals hij, en ook gaan liggen om nooit meer op te staan, voor alle eeuwigheid?’ Hij gaat op zoek naar onsterfelijkheid. Gilgamesj zoekt zijn voorouder op, die een watervloed die de mensheid zou vernietigen overleefde. Hier zijn duidelijke overeenkomsten te vinden met de in de Bijbel beschreven Grote Vloed. In zijn zoektocht naar een oneindig leven raakt Gilgamesj er uiteindelijk van overtuigd dat de dood aanvaard moet worden, en dat het belangrijk is trots terug te kunnen kijken op het geleefde leven.

Het thema sterfelijkheid is door de eeuwen heen terug te vinden bij meerdere grote namen in de filosofie. Onder anderen Socrates en Martin Heidegger spraken over de omgang met de eigen dood. In de filosofie van Spinoza is de sterfelijkheid, net als in Het Gilgamesj-epos, terug te vinden als een te accepteren gegeven.

 

Odyssee - Homerus

De Odyssee (± 800 v.Chr.) beschrijft de reis van Odysseus, koning van Ithaka, die terugkeert van de Trojaanse Oorlog, waar hij als generaal aan Griekse zijde vocht. Odysseus beledigt Poseidon – god van de zee –, die het hem daarop onmogelijk maakt thuis te komen. Tijdens een tienjarige zwerftocht komt hij in aanraking met verschillende mythische wezens en barbaarse volken, die hij allemaal om de tuin weet te leiden.
Wat maakt de Odyssee tot een tijdloos verhaal? Het werk kan gezien worden als eerste definitie van de westerse beschaving zoals we deze nu nog kennen. Waar in de Ilias – een verslag van de Trojaanse Oorlog – de mens nog volledig gedomineerd wordt door de goden, staat hier de denkende mens centraal. In Odysseus’ woorden: ‘Wat een betreurenswaardige zaak is het dat men de goden de schuld zou geven, terwijl het de wandaden van de mensen zelf zijn die hun lijden bezorgen, erger dan welk lijden van hun lotsbestemming dan ook.’

De filosofen Adorno en Horkheimer schreven ten tijde van de Tweede Wereldoorlog hun Dialectiek van de Verlichting. Hoe kan het dat een beschaving, zoals in eerste vorm beschreven in de Odyssee, in staat is tot oorlogsgruwelen? Volgens Adorno en Horkheimer proberen we met ons denken de wereld te beheersen. De Odyssee toont als eerste de gevolgen hiervan in haar beschrijving van de zoektocht naar het ‘zelf’. Om tot een zelf te kunnen uitgroeien moet je allerlei natuurlijke driften onderdrukken. Op deze manier zette Odysseus de eerste stappen naar een totaal beheerste samenleving.

Verder lezen?



Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.