Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
11-01-2019

Een oefening in zelfinterpretatie

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Leon Heuts
Voormalig hoofdredacteur Filosofie Magazine

Kunnen een paar ogenschijnlijk simpele vragen zorgen voor meer zelfkennis? Volgens filosoof Leon Heuts wel. Hij schreef een voorwoord voor het boek Vragen van Proust waarin hij schrijft dat we verplicht zijn tot zelfreflectie.

Ik lees mijn vriendin bijna iedere avond voor uit De Goddelijke Komedie van Dante. Iedere avond zijn we weer verrukt over de beeldende kracht van Dante. Maar we lezen niet alleen een mooi verhaal; we beleven het ook samen – het bindt ons. Ook al is het verhaal eeuwenoud, het creëert toch iets nieuws. De beeldtaal van Dante vloeit langzaam samen met het verhaal van ons samenzijn, en geeft dat zo mede vorm.

Dit ritueel bevestigt mijn overtuiging dat er een zeer diepe en innige samenhang is tussen literatuur en leven. Zowel verhalen als levens balanceren tussen eenheid en het onverwachte of vervreemdende. Weinig mensen zijn geneigd het leven te zien als een reeks onsamenhangende gebeurtenissen; we hebben een levensverhaal – een eenheid. En toch kent het leven steeds weer onverwachte wendingen, die de voorgestelde eenheid op de schop gooien. Hetzelfde geldt voor goede verhalen: ze vormen een eenheid, een ‘plot’, maar evengoed verrassen ze met onverwachte en zelfs vervreemdende wendingen, of staan ze open voor steeds weer nieuwe duidingen. Dat geldt niet alleen voor de inhoud, maar ook voor de structuur. Een verhaal is geen causaal proces van oorzaak en gevolg. Op A volgt niet per se B. Toch zullen we proberen ook het onverwachte een plaats te geven in ons eigen levensverhaal.

Maar wat is dat eigenlijk, ons eigen levensverhaal? Zijn wij daar zelf auteur van? Voor een deel wel – maar je moet er wat voor doen. We kunnen proberen een betekenisvolle samenhang te ontdekken in wat we doen en wie we zijn, maar voor dit auteurschap betalen we ook een prijs. De meest betekenisvolle momenten tekenen zich immers altijd af tegen datgene waar geen betekenis aan gegeven kan worden. De grote betekenisgevers bevinden zich per definitie buiten het veld van betekenis. De toevalligheden van het lot, de onverwachte wending, het ontstaan en vergaan van liefdes, uiteindelijk de dood en het mysterie van het zijn zelf: ze zetten ons aan tot denken en schrijven, interpreteren, verbeelden en steeds weer hernemen – maar we zullen ze nooit doorgronden. Ze blijven in de kern vreemd.

Zelfreflectie is daarin nooit ver weg. Leven is altijd mijn leven, en ik zal er chocola van moeten maken, zelfs als ik het nooit kan doorgronden. Wie ben ik?

Dat is ook de belangrijkste vraag in het werk van de grote Franse filosoof Paul Ricoeur, die Proust uitgebreid heeft geanalyseerd. Logisch, want Ricoeur heeft zijn intellectuele leven gewijd aan onderzoek naar de mens als verhalend wezen. Met als belangrijkste vraag: als de mens een verhalend wezen is, wie ben ‘ik’ dan? Wie is de auteur van mijn eigen verhaal? Het antwoord van Ricoeur is subtiel. In Time and narrative beschrijft hij hoe verhalen het leven zelf ‘nabootsen’ (mimesis). Dat wil niet zeggen dat een verhaal een klakkeloze nabootsing is van het leven, integendeel. Hij verwijst hiervoor naar Aristoteles, voor wie imitatie een proces is van uitvergroten, tot voorbeeld stellen, en zelfs scheppen. Een gedicht heeft bijvoorbeeld de kracht om op zichzelf naakte feiten als verliefdheid of dood uit te vergroten tot betekenisvolle gebeurtenissen, waarin lezers zich kunnen herkennen. Een gedicht kan bovendien aanzetten tot troost, reflectie of mogelijk een handelingsperspectief.

Natuurlijk komt hier meteen het ‘ik’ om de hoek kijken. Het zijn immers dichter én lezer die zich verhouden tot een naakt feit, en daar een eigen verhaal van maken. Maar tegelijkertijd verbindt het verhaal ons met anderen, en misschien zelfs de gehele mensheid, omdat we ons door de uitvergroting herkennen in een particulier lot.

Zo is de transformatie van het leven als een opeenvolging van naakte feiten naar een betekenisvol verhaal voor Ricoeur zelfs een morele opgave. ‘We zijn voortdurend verplicht te interpreteren wat ons overkomt. De literatuur biedt ons daarvoor het model en het oefenterrein,’ aldus Ricoeur in een interview met NRC Handelsblad. We hebben dus een plicht tot zelfreflectie. Waarom? Omdat we door verhalen anderen beter leren kennen, en daardoor ook onszelf.

Belangrijk is het woord ‘interpreteren’. In dat ene woord schuilt verzet tegen een cultuur die de wereld ziet als een geheel van causale verbanden. Het menselijke leven is complexer dan ‘als a dan b’. Interpreteren staat voor de openheid en gelaagdheid die verhalen eigen zijn. Het staat voor de poging om ook vervreemding en het onverwachte ruimte te geven, ook al lukt dat nooit helemaal.

Voortdurend interpreteren, hernemen en verder vertellen van levensverhalen verdiept de kennis over onszelf en anderen. Het is een oefening in mens-zijn. Letterlijk: volgens Aristoteles is mimesis een vorm van kunst. En hoewel we misschien niet allemaal even kunstig zijn, kunnen we er ons wel allemaal in bekwamen.

Proust zegt het goed: ‘Mijn werk moet zijn als het instrument dat ik ooit bij mijn opticien in Combrai heb gekocht: het middel waarmee de lezer zal leren zichzelf te lezen.’ Het literaire werk van Proust is een geschenk aan iedereen die zichzelf beter wil leren lezen. Zijn questionnaire is misschien wel een opstapje daarnaartoe. Zie het als serieuze spielerei. Door de vragen oefen je jezelf in het auteurschap, in de zelfinterpretatie. Het loont de moeite om de vragenlijst om de paar jaar opnieuw in te vullen – opdat je merkt hoe de antwoorden veranderen met de tijd, zoals ook een verhaal zich ontwikkelt.

Invullen is een paradoxale ervaring. Je leert jezelf beter kennen, maar tegelijkertijd denk je: ben ik dat? Je ziet jezelf even door de ogen van een ander, of je ziet jezelf áls een ander. Maar dat is juist de kunst en de waarde van de zelfreflectie, als oefening in mens-zijn. 

Leer jezelf kennen met de vragen van Proust: ga naar www.vragenvanproust.nl 

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.