Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
06-11-2018

Waarom de Waddenzee rechten moet krijgen

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Laura Burgers

De gemeente Dongeradeel is ervoor om rechten te verlenen aan de Waddenzee – en werd daarom geprezen door VN-secretaris-generaal António Guterres. Is dit een absurde ontwikkeling, of een wending die onze houding tegenover de natuur blijvend gaat veranderen? Negen vragen en antwoorden.

Er zijn dagen dat er geen wereldnieuws komt uit Dongeradeel. Het is een gemeente in het noorden van Friesland met een oppervlakte van 267 vierkante kilometer en nog geen vierentwintigduizend inwoners. Toch is deze gemeente een landelijke pionier. Sterker nog: een mondiale voorloper. De lokale gemeenteraad nam dit voorjaar namelijk een motie  aan waarin werd opgeroepen rechten toe te kennen aan de Waddenzee. De secretaris-generaal van de Verenigde Naties António Guterres noemde deze Dongeradeelse motie een ‘hoogtepunt in de ontwikkeling van een mondiale Earth Jurisprudence’ – de snel groeiende  ‘aarde-jurisprudentie’, of aarde-rechtsfilosofie.
 
Hij deed dat in een rapport getiteld Harmony with Nature (A/73/221). Hij noemde verder de beslissing van het Hooggerechtshof in Colombia om rechten toe te kennen aan het Amazonegebied daar; de beslissing van Indiase rechters alle dieren als rechtspersonen te zien; wetten uit Nieuw-Zeeland die rechten verlenen aan rivieren en nog veel meer.  Rechten voor bepaalde rivieren, bossen, bergen.
 
Is dit een absurde ontwikkeling, of een wending die onze houding tegenover de natuur blijvend gaat veranderen? Negen vragen en antwoorden.
 
1. Wat is het idee precies?  

In de ontwikkeling van Earth Jurisprudence krijgen allerlei niet-menselijke entiteiten zogenaamde rechtspersoonlijkheid. Rechtspersoonlijkheid – een rechtspersoon zijn – houdt in dat je rechten en verplichtingen kunt hebben en die kunt afdwingen via de rechter. Alle mensen zijn rechtspersonen. Dieren, rivieren en bergen zijn dat niet.

Er bestaat natuurlijk recht om dieren, rivieren en bergen te beschermen: dierenmishandeling is verboden, net als het dumpen van schadelijke stoffen. Maar in ons huidige systeem kunnen dieren, rivieren en bergen niet zelf naar de rechter om die bescherming af te dwingen – ze zijn in het recht geen persoon en hebben daarom geen stem in de rechtszaal. Jij en ik, als mensen en dus rechtspersonen, kunnen daarentegen wel naar de rechter als iemand ons geslagen heeft.

Christopher Stone opperde in 1972 in zijn wereldberoemde artikel Should Trees Have Standing dat dit anders moest: waarom geen rechtspersoonlijkheid voor bomen, of een rivier? Stel je een rivier voor met allemaal fabrieken erlangs. De eigenaren van die fabrieken hebben ieder recht op schoon water. Maar omdat hun stukje rivier maar een klein beetje vervuild is en ze bovendien blij zijn met hun fabriek, hebben ze er geen belang bij te procederen over illegale vervuiling. De rivier zélf daarentegen lijdt schade over zijn hele lengte. Als de rivier uit zijn eigen naam kan procederen, kan de rechter een oordeel vellen over álle schade.
 
2. Is dit een filosofische vergissing van doorgedraaide milieuactivisten?        
Aristoteles schreef in zijn Politica (boek 1, deel 8) dat de natuur planten voor de dieren heeft gemaakt en de dieren voor de mens. Logisch dus, dat wij wel rechten hebben en zij niet. Het idee van menselijke superioriteit wordt zowel door christelijke denkers omarmd, als door seculiere rationalisten. De eersten zien de schepping als een geschenk van God aan de mens; de laatsten denken dat de essentie van ons wezen ligt in een uniek menselijk rationeel vermogen. Wij mensen hebben het recht toch ook zeker vormgegeven?

Andere denkers, zoals Bruno Latour, wijzen erop dat mens en natuur geen gescheiden entiteiten zijn. Wij leven op de aardkorst als onderdeel van de natuur. De verbondenheid wordt bewezen door klimaatverandering: we leven in het tijdperk van het Antropoceen, wij mensen zijn een factor die zelfstandig de geologie beïnvloedt.

Ook bijvoorbeeld de Thaise ethicus Soraj Hongladarom betoogt dat de tweedeling mens/natuur maar schijn is, en bovendien zeer Westers. Hij heeft Thaise universiteiten ertoe opgeroepen terug te keren naar hun eigen waardensystemen: in de Thaise filosofie eet de mens rijst, maar voedt die rijst tegelijkertijd de mens en handelt dus evengoed.De laatstgenoemde denkers vinden het juist een filosofische vergissing de mens als maat der dingen te nemen.
 
3. Een rivier of de Waddenzee kan toch niet praten?    
Dat klopt. Het voorstel is dan ook iemand aan te stellen die ze kan representeren, net als bij minderjarigen, of ze een stem kan geven, zoals bij bedrijven. Bedrijven, stichtingen en kerkgenootschappen hebben wél rechtspersoonlijkheid. Die kunnen in hun eigen naam naar de rechter om hun rechten af te dwingen, bijvoorbeeld het recht op betaling van een geleverde dienst. In de motie van Dongeradeel staat dat er een onafhankelijke beheerautoriteit moet komen voor de Waddenzee.
 
4. Om welke rechten gaat het?      

Wij mensen hebben recht op een dak boven ons hoofd, maar dat heeft de Waddenzee niet nodig. Een bedrijf trouwens ook niet – dat zit hooguit om een brievenbus verlegen. Per rechtspersoon zullen er dus andere rechten en verplichtingen moeten komen.
 
5. Wie mag representeren?            
In India hebben rechters gezegd dat alle mensen alle dieren mogen representeren. Wat betreft de Waddenzee, de website van de partij Algemeen Belang Dongeradeel meldt dat de onafhankelijke beheerautoriteit zou moeten bestaan uit:
mensen uit de verschillende belangengeledingen, zoals eilandbewoners, Waddenkustbewoners natuurbeschermers, (lokale) overheden, (toeristische) ondernemers, en Waddenvissers etc.

Dat voorstel moet behoedzaam worden overwogen. Die ‘belangengeledingen’ moeten straks niet hun eigen belang bij de Waddenzee gaan verdedigen binnen de beheerautoriteit - het gaat er juist om de Waddenzee een éigen stem te geven.
In Nieuw-Zeeland hebben ze dat goed gedaan, door in de wet op te nemen dat de rivier een “menselijk gezicht” in de vorm van vertegenwoordigers krijgt, maar dat die alleen in naam van én ten behoeve van de rivier mogen opereren. Daarnaast wordt land dat vroeger aan ‘de Kroon’ (lees: Nieuw-Zeeland) toebehoorde, nu van de rivier. De rivier bezit dus zichzelf, net zoals jij en ik van niemand eigendom zijn behalve van onszelf. In de wet staat dat dit land niet mag worden verkocht of weggegeven.

Uiteindelijk zullen in ons rechtssysteem mensen de andere entiteiten vertegenwoordigen, wat belangenverstrengeling een gapende valkuil maakt. Daarom wordt ook stevige anti-corruptie-regelgeving nodig. In de Nieuw-Zeelandse wet is een uitgebreide procedure opgenomen om juiste vertegenwoordigers te selecteren voor de rivier. Bovendien worden de vertegenwoordigers ondersteund door een onafhankelijke adviesraad én een strategiegroep. Die strategiegroep bestaat trouwens wel weer uit belangengeledingen lijkend op het voorstel van Algemeen Belang Dongeradeel.
 
6. Hoe weet je wat een dier, een rivier of de Waddenzee wil?
In De soldaat was een dolfijn. Over politieke dieren betoogt de hedendaagse Nederlandse filosoof Eva Meijer dat dieren niet alleen rechten moeten krijgen, maar zelfs politiek staatsburgers moeten worden. Hoe de politiek mét die dieren eruit moet komen te zien, stelt zij, kan alleen in samenspraak met de dieren worden bepaald. We moeten dus veel meer onderzoek gaan doen naar de dieren en naar hun manier van communiceren.

Jeremy Bentham concludeerde in 1789 al dat we in elk geval zeker weten dat dieren niet willen lijden. Het vermogen te lijden moet volgens hem het bepalende criterium zijn voor rechtspersoonlijkheid. Bij een rivier is dat vermogen lastig vast te stellen, alleen al vanwege het ontbreken van een centraal zenuwstelsel. Een boom of plant heeft heel misschien een vorm van bewustzijn, maar een rivier? Wil een rivier schoon blijven, of ontleent hij er trots aan als schepen hem bevaren? Er is geen evident antwoord op dit soort vragen. Na het zien van de prachtige documentaire Blue Heart zou je in elk geval vermoeden dat rivieren niet willen worden ingedamd.

Wat de Waddenzee betreft, diens belang is het niet worden verzwolgen door zeespiegelstijging. Behoud van de huidige situatie zouden we als wens kunnen veronderstellen, of misschien terugkeer naar een poosje geleden, toen de biodiversiteit nog wat groter was en daarmee het ecosysteem stabieler.
 
7. Hebben al die natuurentiteiten dan ook plichten?    
Toen Christopher Stone zijn artikel Should Trees Have Standing had gepubliceerd, kon hij rekenen op veel hoon. Die kwam zelfs in dichtvorm:

How can I rest beneath a tree
If it may soon be suing me?


[Hoe kan ik lekker onder een boom zitten als die me binnenkort voor de rechter sleept?]

De advocaat die dit geschreven had, vervolgende zijn rijm vilein:

Ah! But Vengeance will be sweet
Since this must be a two-way street.
I’ll promptly sue my neighbor’s tree
for shedding all its leaves on me
.

[Ah! Maar wraak zal zoet zijn, aangezien het om tweerichtingsverkeer zal gaan. Spoedig zal ik mijn buurmans boom aanklagen omdat hij al zijn bladeren over me heeft uitgeworpen.]

Plichten zijn op zichzelf niet ondenkbaar, antwoordde Stone daarop. Als een rivier kan beschikken over eigen middelen, zoals iedere rechtspersoon, kan hij misschien ook schadevergoedingen betalen. Hij erkende wel dat het lastig wordt onrechtmatigheden toe te rekenen aan de rivier. Stel dat de rivier overstroomt en de huizen aan de oever schade lijden, is dat dan de schuld van de rivier? Of eerder de schuld van de regen? En als die regen dan weer is veroorzaakt door klimaatverandering?

Afgezien hiervan moeten we ons denk ik afvragen hoe zo’n rivier aan die financiële middelen komt. We hebben straks op zijn minst drie soorten regels nodig: de inhoudelijke rechten en plichten van de rivier; de regels die ervoor zorgen dat de vertegenwoordigers integer te werk gaan; en financiële constructies die onder meer voorkomen dat een rivier failliet zou gaan. De Nieuw-Zeelandse wet bevat ook belastingregels.
 
8. Wie worden de rechtspersonen?          
Afbakening vormt een andere belangrijke vraag, zowel een kennistheoretische als een praktische. Geven we rechtspersoonlijkheid aan de dieren, een kever bijvoorbeeld? Of moet de boom waarin die kever woont rechtspersoonlijkheid krijgen? Het bos waarin de boom staat? Het ecosysteem waarvan het bos onderdeel is? Of inderdaad Moeder Aarde, zoals in Ecuador is gebeurd?

Er liggen belangrijke normatieve keuzen verscholen in deze accentverschillen. Voor de individuele dieren in de Oostvaardersplassen was het goed om bijgevoerd te worden, maar voor het ‘ecosysteem’ misschien niet.
Op zich hoeft de ene rechtspersoonlijkheid de andere natuurlijk niet uit te sluiten; ikzelf, de rechtspersoon Laura Burgers, ben als werknemer ten slotte ook onderdeel van de rechtspersoon UvA, en als inwoner onderdeel van de rechtspersoon Nederlandse Staat.
 
9. Gaat rechtspersoonlijkheid milieuproblemen oplossen?       
Als de Waddenzee rechtspersoonlijkheid krijgt, kan die gaan procederen tegen bijvoorbeeld de industrie. Waar twee rechtspersonen tegenover elkaar komen te staan, moeten belangen worden afgewogen door de rechter. Rechten voor de Waddenzee zullen geen absolute rechten zijn. Ze betekenen dus niet dat de Waddenzee altijd zou voorgaan op de industrie, mocht het tot een juridisch conflict komen: misschien wegen industriële belangen alsnog zwaarder.

Tegelijkertijd dwingen rechten voor de Waddenzee de rechter niet langer te luisteren naar belangen van alleen de mensen en hun industrie. Op dit moment staat het systeem rechters niet toe de Waddenzee zelfstandig in ogenschouw te nemen. Een stem krijgen is van grote betekenis, op zijn minst in filosofische zin. Wie de rechtvaardigheid van een proces moeten beoordelen, vindt het meestal belangrijker dat de regels eerlijk zijn dan of ze gelijk hebben gekregen. Voor de Waddenzee zullen juridische procedures rechtvaardiger worden als ze wordt gehoord, ook al wint ze niet.

Recht is niet statisch. Niet alleen neemt de politiek voortdurend nieuwe wetten aan, het recht wordt bovendien ontwikkeld door rechters die met nieuwe interpretaties komen, geïnspireerd door wat de partijen gesteld hebben en door politieke debatten in de samenleving. Er zullen nieuwe, andere interpretaties van het recht mogelijk worden als we het niet-menselijke entiteiten mogelijk maken hun rechten af te dwingen in de rechtszaal. Zo’n stap is trouwens alleen mogelijk als er voldoende draagvlak voor is. Veel initiatieven uit de Earth Jurisprudence bevestigen daarom vooral een consensus dat het huidige rechtssysteem tekortschiet vanwege antropocentrisme.
 
Gezien alle openstaande vragen getuigt het op zijn zachtst gezegd van durf dat wereldwijd allerlei niet-mensen als rechtspersonen worden erkend. Dankzij Dongeradeel gaan we de komende tijd vast meer horen van de Waddenzee dan het ruisen van haar golven.
 
Laura Burgers is promovendus aan de Universiteit van Amsterdam. Haar onderzoek betreft onder andere rechterlijke erkenning van niet-mensen.

 

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.