Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
04-06-2018

Alledaagse paradoxen: stoppen met roken

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Max van den Broek

Al gehoord van de vicieuze rokers-cirkel? Wie rookt, wil stoppen, en wie stopt, wil roken. De leugenaarsparadox biedt uitkomst. 

Uit het rapport Kerncijfers roken in Nederland (2012) van Stivoro blijkt dat ruim een miljoen Nederlanders in 2012 probeerden te stoppen met roken. Slechts vier tot tien procent van hen slaagde. Veel rokers willen stoppen, maar slechts weinigen van hen blijken hiertoe in staat.

Als we willen stoppen met roken, dan willen we niet meer roken. Vaak hebben we tijdens het roken zelf ook helemaal geen behoefte om te roken, we roken meer uit gewoonte. Pas wanneer we proberen te stoppen, komt de behoefte naar een sigaret terug. Kortom: als we roken dan willen we niet roken; en als we niet roken, willen we wel roken. In feite bevinden we ons dus in een vicieuze cirkel: als we roken dan willen we niet roken, dus stoppen we met roken, maar zodra we niet meer roken willen we weer roken, dus beginnen we weer met roken, en als we weer roken willen we weer niet meer roken dus stoppen we, enzovoorts.

De leugenaarsparadox

Vicieuze cirkels zijn gedefinieerd als cirkels waar je niet uit kunt komen. Filosofen, eigenzinnig als ze zijn, hebben door de eeuwen heen echter toch verschillende strategieën bedacht om uit vicieuze cirkels te komen. Dit deden ze veelal naar aanleiding van een beroemde vicieuze cirkel die we opmerken in onze analyse van de leugenaarszin:

Deze zin is onwaar.

De leugenaarszin is bijzonder omdat het onmogelijk lijkt om de zin als waar of onwaar te bestempelen. Want als de leugenaarszin waar is, dan is ‘deze zin is onwaar’ waar, dus is de leugenaarszin onwaar. En als de leugenaarszin onwaar is, dan is ‘deze zin is onwaar’ onwaar, dus is de leugenaarszin wel waar. In onze analyse van de leugenaarszin stuiten we dus op een vicieuze cirkel: als de zin waar is, dan is hij onwaar, dus is hij waar, dus is hij onwaar, enzovoorts. Dit staat bekend als de leugenaarsparadox.

De leugenaarsparadox vormt een probleem voor het concept waarheid en is daarom de meest besproken paradox in de filosofie. Veel theorieën en zelfs volledige disciplines hangen af van waarheid. Hoe zouden we van kennis kunnen spreken, als we niet weten wat waarheid is? Waar is de wetenschap dan naar op zoek? En waar moet de rechtspraak zich dan op baseren? Omdat waarheid een fundamenteel concept is, zijn er uitzonderlijk veel oplossingen voor de leugenaarsparadox voorgedragen. Deze oplossingen proberen ons uit de vicieuze cirkel van de leugenaarsparadox te halen. Wij kunnen dezelfde oplossingen gebruiken om onszelf uit de vicieuze cirkel van het probleem van stoppen met roken te trekken.


Stoppen met roken: stoppen zonder stoppoging

De populairste oplossing voor de leugenaarsparadox is om te zeggen dat de leugenaarszin noch waar, noch onwaar is. Het idee is om de leugenaarszin op dezelfde manier te behandelen als betekenisloze zinnen, zoals ‘skrrt skrrrrt’ of ‘als het vuur smelt, ontgaan de verzadigden de ochtendzon’. De eerste ‘zin’ betekent duidelijk niets; deze zin bestaat niet eens uit woorden. De tweede zin bestaat wel uit woorden en lijkt op het eerste gezicht betekenisvol, maar als we naar de betekenis van deze zin op zoek gaan vinden we niets. Volgens veel filosofen is de leugenaarszin net als deze tweede zin: de structuur doet vermoeden dat de zin iets betekent, maar als we beter kijken blijkt dit niet het geval te zijn. Omdat de leugenaarszin geen betekenis heeft, is hij niet waar, maar ook niet onwaar.

Stoppen met roken kunnen we op dezelfde manier aanpakken. Als we zorgen dat we niet roken, en ook niet niet-roken, dan vermijden we de vicieuze cirkel. We willen namelijk alleen maar roken als we niet-roken, en we willen alleen maar niet-roken als we roken. Dus als we noch roken, noch niet-roken, dan willen we noch niet-roken, noch wel roken. Dat wil zeggen: als we ervoor kunnen zorgen dat we niet roken en ook niet niet-roken, dan maakt het ons niet uit of we roken.

Dit klinkt ongetwijfeld verwarrend, want hoe kunnen we nou tegelijkertijd niet roken en niet niet-roken? Net zoals zinnen waar, onwaar, of geen van beide kunnen zijn, kunnen we roken, niet-roken, of geen van beide. Hiervoor moeten we niet-roken begrijpen als actief, bewust niet roken. Dit is wat rokers doen wanneer ze stoppen met roken, en dit verschilt bijvoorbeeld van het onbewuste niet-roken van mensen die nog nooit gerookt hebben. Voor rokers is niet roken een issue, voor mensen die nog nooit gerookt hebben niet. In tegenstelling tot mensen die nog nooit gerookt hebben, maken rokers actief de keuze om niet te roken.

Doordat mensen die nog nooit gerookt hebben geen actieve niet-rokers zijn, zitten zij niet in de vicieuze cirkel van het stoppen met roken. Het probleem voor rokers is natuurlijk dat zij dit stadium al voorbij zijn. Zij zijn al in de vicieuze cirkel gestapt en (stoppen met) roken speelt een rol in hun leven. De uitdaging voor hen is om weer uit deze vicieuze cirkel te komen, naar een situatie waarin roken, niet-roken, willen roken en niet willen roken, allemaal geen rol meer spelen. Dit is lastig, maar we kunnen maatregelen nemen die ons hierbij helpen.

Een voor de hand liggende maatregel is om situaties waarin het verlangen om te roken opspeelt, zoveel mogelijk te vermijden. Ook kunnen we proberen om extra veel aandacht aan andere dingen te besteden. Door te focussen op een nieuwe hobby besteden we bijvoorbeeld minder aandacht aan ons verlangen om te roken.

Daarnaast zien we in de vicieuze cirkel van stoppen met roken dat niet-roken hand in hand gaat met willen roken. Daarom kan het de moeite lonen om niet te veel nadruk te leggen op ons niet-roken. Het kan bijvoorbeeld helpen om onze stoppoging niet te uitgebreid met mensen te bespreken, want elke keer dat we dit doen, maken we een groot punt van het feit dat we niet meer roken.

Ook proberen veel mensen te stoppen vanaf een bepaalde datum zoals 1 januari of hun verjaardag. Hoewel dit het makkelijk maakt om bij te houden hoelang we al gestopt zijn en dit soort data een bepaalde symbolische waarde hebben, valt er ook wat voor te zeggen om juist op een willekeurige datum te stoppen. Door op een speciale datum te stoppen, wordt de stoppoging namelijk iets speciaals, en daarmee geven we extra aandacht aan ons nietroken. Juist omdat een willekeurige datum moeilijk te onthouden is en geen enkele symbolische waarde heeft, kan een stoppoging vanaf een dergelijke datum minder belangrijk lijken en daarmee een minder groot punt zijn.

Als we deze redenering nog iets verder voeren, kunnen we beargumenteren dat we het beste met weinig voorbedachte rade kunnen stoppen. Want hoe beter we onze keuze hebben overwogen, hoe belangrijker deze kan lijken. De beste manier om te stoppen met roken is daarom misschien wel zomaar ineens.
 

Stoppen met roken: acceptatie

Niet iedereen zal zich aangetrokken voelen tot de strategie om zomaar ineens te stoppen. Sommigen van ons zijn misschien al langer met stoppogingen bezig, waardoor het geen optie meer is om zomaar ineens te stoppen. Gelukkig kent de leugenaarsparadox nog andere oplossingen die we kunnen inzetten om te stoppen met roken. Een recent voorgestelde en omstreden oplossing voor de leugenaarsparadox is dialetheïsme. Deze term komt van de Griekse woorden di (twee) en aletheia (waarheid). Dialetheïsten denken dat sommige zinnen, zoals de leugenaarszin, zowel waar als onwaar zijn.

Dialethëisme is een omstreden positie omdat het moeilijk is om je voor te stellen wat het betekent dat een zin zowel waar als onwaar is. Met normale zinnen, zoals ‘ik eet kreeft nu’, zou dit betekenen dat ik nu zowel wel als niet kreeft eet, wat simpelweg onmogelijk lijkt. Toch wordt dialetheïsme steeds populairder omdat het in verschillende gebieden van de filosofie hardnekkige problemen lijkt op te lossen.

Een dialetheïstische oplossing voor het probleem van roken zou zijn om te accepteren dat we gevangen zitten in een vicieuze cirkel tussen ongewild roken en ongewild niet-roken. Dit is natuurlijk nauwelijks een oplossing, het is gewoon het accepteren van ons probleem (dit is ook de belangrijkste filosofische kritiek op dialetheïsme). Toch kan dit nuttig zijn. Zonder deze acceptatie kunnen we namelijk de verleiding voelen te blijven zoeken naar een situatie waarin we niet roken én niet willen roken. Een dergelijke situatie zou natuurlijk ideaal zijn en ik raad iedereen aan om hiernaar op zoek te gaan, maar dit droomscenario is misschien niet voor iedereen mogelijk. Sommigen van ons vinden roken wel slecht maar helaas ook heel lekker, waardoor we genoegen zullen moeten nemen met een situatie waarin we niet roken maar wel willen roken. Door ons dit te realiseren, kunnen we misschien eindelijk de knoop doorhakken en stoppen met roken, zelfs als we dan wel het verlangen hebben om te roken.

We kunnen ons in onze beslissing gesterkt voelen door nog eens naar het volledige diagram van het probleem van roken te kijken. Als we net als de dialetheïst ons probleem volledig accepteren, realiseren we ons dat we tussen twee kwaden moeten kiezen. We kunnen óf roken terwijl we niet willen roken, óf niet roken terwijl we wel willen roken. Onze keuze is dus tussen onwillig roken of onwillig nietroken. Aangezien beide keuzes onze verlangens onbevredigd laten, kunnen we onze keuze gemakkelijk laten afhangen van overige zaken, zoals de effecten op onze gezondheid of onze portemonnee. Zo kunnen we uiteindelijk toch het minste van twee kwaden kiezen: stoppen met roken.

Dit is een fragment uit Alledaagse paradoxen, hét boek dat filosofische paradoxen gebruikt om alledaagse problemen op te lossen. 

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.